Leiderschap voor digitale autonomie begint bij samenwerking

DOSBA was uitgenodigd bij de LeiderschapsTop 2026 op 1 oktober in Middelburg. Tijdens deze LeiderschapTop stond één vraag centraal: hoe zorgen we ervoor dat Nederland en Europa zelf richting blijven geven aan hun digitale toekomst?

De rode draad van de dag was duidelijk: open source is geen doel op zich, maar een belangrijk middel om digitale autonomie, weerbaarheid en keuzevrijheid te versterken. Door software, kennis en standaarden te delen, kunnen overheden en organisaties minder afhankelijk worden van een beperkt aantal leveranciers of landen.

Een mooi voorbeeld daarvan kwam uit Zeeland. De provincie werkt aan digitale autonomie en onderzoekt hoe open source daarin een rol kan spelen. Ook de samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven, onderwijs en maatschappelijke organisaties kwam nadrukkelijk aan bod. Het Nederlandse mkb beschikt over veel kennis en innovatiekracht. Die kracht moeten we beter benutten bij aanbestedingen en de ontwikkeling van digitale voorzieningen.

Verschillende sprekers benadrukten dat digitale autonomie begint met eigenaarschap. Dat gaat niet alleen over software, maar ook over data, architectuur en standaarden. Wie eigenaar is van zijn data en generieke standaarden gebruikt, houdt meer grip en kan makkelijker wisselen tussen leveranciers. Open source biedt daarbij een handelingsperspectief: organisaties kunnen samenwerken, oplossingen hergebruiken en waar nodig zelf regie voeren.

De Kiesraad liet zien hoe belangrijk transparantie is in processen die onze democratie raken. Controleerbare software en een actieve community dragen bij aan vertrouwen. Tegelijkertijd werd benadrukt dat open source alleen werkt als beheer, onderhoud en beveiliging goed zijn geregeld. “Open source tenzij” vraagt daarom niet alleen om techniek, maar ook om een professionele organisatie en duidelijke verantwoordelijkheid.

Op Europees niveau wordt open source gezien als een belangrijk onderdeel van digitale soevereiniteit. Vrijheid, veiligheid, keuzevrijheid, concurrentiekracht en het voorkomen van leveranciersafhankelijkheid kwamen samen in de Europese aanpak. Programma’s zoals GovTech4All laten zien hoe landen oplossingen kunnen hergebruiken en gezamenlijk kunnen ontwikkelen, bijvoorbeeld op het gebied van regelgeving, digitale werkplekken en AI.

Ook het OSPO-akkoord, gericht op Open Source Program Offices, kreeg veel aandacht. Een OSPO kan binnen organisaties de motor zijn achter cultuurverandering, kennisopbouw en betere samenwerking met de markt. Daarbij gaat het niet alleen om beleid, maar vooral om mensen: medewerkers die ruimte krijgen om bij te dragen, kennis te delen en verantwoordelijkheid te nemen.

De bijeenkomst maakte duidelijk dat leiderschap bij open source niet draait om grote woorden, maar om concrete keuzes. Begin klein, organiseer eigenaarschap, werk samen en voorkom dat nieuwe afhankelijkheden worden ingebouwd. Of, zoals tijdens de dag werd gezegd: leiderschap is wat je doet.

De ambitie is groot: over tien jaar moet er daadwerkelijk keuze zijn over waar data staat, welke applicaties worden gebruikt en met wie we digitale voorzieningen ontwikkelen. De LeiderschapTop liet zien dat die toekomst al wordt gebouwd door overheden, onderwijsinstellingen, ondernemers en communities die elkaar weten te vinden. Laten we samen die ambitie verwezenlijk.